ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ
Οι κάτοικοι της Ίου , νησιώτες καλόκαρδοι και φιλόξενοι αγαπούν το γλέντι και το χορό.
Τα παραδοσιακά πανηγύρια, τα οποία αποτελούσαν σημείο συναντήσεων,πραγματοποιούνταν στο τέλος των θερινών αγροτικών ασχολιών, με τη συμμετοχή κυρίως οικογενειών που τα κτήματά τους βρίσκονταν κοντά στις εκκλησίες. Διατηρούνται μέχρι σήμερα και οργανώνονται με ιδιαίτερη επιμέλεια και κέφι και όλοι είναι ευπρόσδεκτοι.
Τα μεγαλύτερα πανηγύρια διαρκούν δύο ημέρες όπως:
- του Αγίου Ιωάννη του Πρόδρομου στις περιοχές της Ψάθης και του Καλαμου, 28-29 Αυγούστου.
- της Γέννησης του Αγίου Ιωάννη του Πρόδρομου στην ομώνυμη βυζαντινή εκκλησία , πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού του θεού Απόλλωνα, στο ψηλότερο βουνό του νησιού στην περιοχή Πύργος , 23-24 Ιουνίου.
- της Γέννησης της Θεοτόκου στην Αγία Θεοδότη, στην ομώνυμη εκκλησία και στο Παλαιόκαστρο, στην εκκλησία της Παναγιάς Παλαιοκαστρίτισσας που βρίσκεται μέσα στο Κάστρο, 7-8 Σεπτέμβρη.
Την παραμονή του πανηγυριού , οι επίτροποι του ναού, (συνήθως οι αγρότες που έχουν τις αγροικίες τους κοντά στην εκκλησία), έχουν ήδη από ημέρες ασβεστώσει και στολίσει την εκκλησία, ετοιμάζουν δείπνο για τους επισκέπτες – παναυριώτες – , με την προσφορά του κρέατος από τους επιτρόπους ή τους πιστούς. Μετά τη λήξη του εσπερινού , ακολουθεί η ευλογία του δείπνου από τον ιερέα και σερβίρεται σούπα και γίδα βραστή – το σκουτέλι_- ή γίδα κοκκινιστή και πάστα ή κάποιο όσπριο, συνήθως φασολάδα, σε πήλινα πιάτα που είναι τοποθετημένα επάνω σε πέτρινους πάγκους. Το πανηγύρι κρατάει ως αργά, με την συμμετοχή οργανοπαικτών, βιολιτζίδων ντόπιων ή από τα γύρω νησιά, για τη διασκέδαση των επισκεπτών. Η διανυκτέρευση γίνεται στο προαύλιο χώρο, στο ύπαιθρο, ή στα δωμάτια – κελιά της εκκλησίας, και το επόμενο πρωί μετά τη Θεία Λειτουργία , ακολουθεί μικρή λιτανεία και περιφορά της εικόνας γύρω από την Εκκλησία.
Μικρότερα πανηγύρια είναι : της Μερσινιάς ,προς τιμή της Θεοτόκου , 21 Αυγούστου, του Αγίου Γεωργίου στα Βουρλιδάκια, των Αγίων Κοσμά του Αιτωλού και Διονυσίου Ζακύνθου στο εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας , 24 Αυγούστου και του Αη Βλάσση στον ομώνυμο ναό στον Επάνω κάμπο στις 11 Φεβρουαρίου.
ΕΘΙΜΑ
Στην αγροτική κοινωνία της Ίου , ο Σεπτέμβρης ήταν ο μήνας της ολοκλήρωσης των εντατικών θερινών αγροτικών ασχολιών. Τότε έπρεπε να μπεί η νέα σοδειά στο σπίτι που εξασφάλιζε την ευημερία για όλο τον επόμενο χρόνο.
Ο εορτασμός του Αγίου Ανδρέα, στις 30 Νοεμβρίου, συνδεόταν με την είσοδο του Χειμώνα, τον οποίο και υποδέχονταν οι κάτοικοι με το άναμμα του τζακιού ενώ την παραμονή της γιορτής, στις 29 Νοεμβρίου έφτιαχναν λουκουμάδες από φρέσκο αλεύρι , λάδι και μέλι εγκαινιάζοντας τη νέα σοδειά και η παρασκευή τους είχε μορφή ιεροτελεστίας, ακολουθώντας απαγορευτικούς κανόνες ( η παρουσία των ανδρών κατά τη διάρκεια της παρασκευής τους, ήταν «κακό σημάδι» για τη σοδειά του επόμενου χρόνου). Το έθιμο διατηρείται μέχρι σήμερα.
Ο Δεκέμβριος είναι συνδεδεμένος με τα έθιμα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.
Η παραμονή των Χριστουγέννων ξεκινά με τα κάλαντα των μικρών παιδιών ενώ οι νοικοκυρές παρασκευάζουν τα παστέλια, ζυμώνουν τα χριστόψωμα για το τραπέζι της επόμενης ημέρας, όπου το επίσημο φαγητό είναι σούπα βραστή με ζυμαρικά.
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς , φτιάχνουν τα αβγοκαλάμαρα, τα ξηροτή(γ)ανα, τα φοινίκια και τα τορτολέτια και η βασιλοκουλούρα , η κοπή της οποίας γίνεται στο τραπέζι της Πρωτοχρονιάς.
Παραδοσιακό Πάσχα στην Ίο
Τα έθιμα για το Πάσχα στην Ίο ξεκινούν το Σάββατο του Λαζάρου όπου οι νοικοκυρές φτιάχνουν τα γνωστά «Λαζαράκια», δηλαδή σταφιδόψωμα σε ανθρωπόμορφα σχήματα.
Την Μεγάλη Παρασκευή στο νησί, μετά την Αποκαθήλωση, οι νέοι μαζεύονται στις γειτονιές και παίζουν «μπότσι», ένα παιχνίδι με μικρές, σιδερένιες κόκκινες και πράσινες μπάλες .Όλη μέρα η καμπάνα του «Ευαγγελισμού» και της Παναγίας της Κουτουντιανής χτυπάνε πένθιμα . Η περιφορά των Επιταφίων, που στολίζονται με άνθη από τους αγρούς από νεαρές κοπέλες γίνεται το βράδυ με τις Νιώτισσες να τους συνοδεύουν ψάλλοντας . Οι δύο επιτάφιοι κατά την περιφορά τους συναντιούνται ψάλλουν για λίγο μαζί και συνεχίζουν οι καθένας την πένθιμη πορεία του προς τους δρόμους της εκάστοτε ενορίας.
Μεγάλο γλέντι για όλους, ντόπιους και επισκέπτες, διοργανώνεται την Κυριακή του Πάσχα από τον Δήμο Ιητών με αρνιά και κρασί. (Έχει να γίνει χρόνια από τον Δήμο κάτι τέτοιο)
Το Έθιμο της «Κούνιας»
Την Κυριακή του Πάσχα, το απόγευμα, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ίου «Η Φοινίκη» αναβιώνει το παραδοσιακό έθιμο της Κούνιας. Τα νεαρά κορίτσια και τα παλληκάρια του νησιού, ντυμένα με παραδοσιακές στολές, στήνουν κούνιες στην είσοδο του οικισμού της Χώρας και τα παλληκάρια τις κουνούν. ενώ οι κοπέλες τραγουδούν παραδοσιακά ερωτικά τραγούδια.
Στην συνέχεια με τη συνοδεία οργάνων και της χορωδίας του Πολιτιστικού Συλλόγου οι νέοι χορεύουν παραδοσιακό μπάλο και συρτό καλώντας τους επισκέπτες στην παρέα. Το γλέντι κλείνει μετά από κεράσματα με ντόπια τυριά, γλυκίσματα και τσικουδιά της Ίου.
Οι κούνιες είναι έθιμο ανοιξιάτικο, που αφορούσε τις ανύπανδρες κοπέλες του νησιού και διατηρήθηκε ως τα μέσα της δεκαετίας του 40. Πίστευαν ότι το σώμα , με την κίνηση στον καθαρό αέρα , απαλλασσόταν από κάθε κακό, εφόσον «κουνιόνταν για να έχουν καλή υγεία» . Όμως η κοινωνική διάσταση του εθίμου είχε σημαντικότερη σημασία, μιας και αποτελούσε ευκαιρία συνάντησης μεταξύ των νέων του νησιού, που συνοδευόταν από την απαγγελία ερωτικών δίστιχων μεταξύ τους.
Το αμίλητο νερό του Αϊ Γιάννη
Με ιδιαίτερο τρόπο αλλά και παραδοσιακό γλέντι γιορτάζουμε στις 24 Ιουνίου τον Αϊ Γιάννη τον Κλείδωνα στον Πύργο.
Συνδεδεμένο με την τοπική παράδοση ήτανε και το άναμμα της φωτάρας , όπως αποκαλούνταν από τους ντόπιους οι φωτιές που ανάβονταν με τα στεφάνια της Πρωτομαγιάς (τους Μάηδες) το βράδυ της παραμονής της γιορτής της Γέννησης του Αγίου Ιωάννη σε κάθε γειτονιά της Χώρας και στο προαύλιο της εκκλησίας του Αη Γιάννη. Οι νέοι του νησιού πήδαγαν πάνω από τις φωτιές. Σύμφωνα με την παράδοση, αυτό συμβαίνει γιατί η φωτιά, επιφέρει την κάθαρση και οι άνθρωποι απαλλάσσονται από το κακό. Το έθιμο αναβιώνει τώρα στην εκκλησία του Αη Γιάννη στον Πύργο. Μετά τον εσπερινό και το γεύμα οι νέοι πηδούν πάνω από τις φωτιές ενώ τους καμαρώνουν οι κοπελιές . Το γλέντι συνεχίζεται μέχρι αργά με σατιρικά τραγούδια, παραδοσιακούς χώρους τοπικό κρασί και τσικουδιά
Όταν, όμως, οι φωτιές σβήσουν, οι ανύπαντρες κοπέλες παίρνουν λίγο από τη στάχτη που έχει απομείνει, τη βάζουν στη φτέρνα τους και πηγαίνουν στο σπίτι τους. (το επόμενο πρωί;) Μετά συγκεντρώνονται όλες μαζί και πηγαίνουν σε ένα πηγάδι από όπου η πρωτότοκη αντλεί το «αμίλητο νερό». Εν συνεχεία μεταφέρουν το λαγήνι (πήλινο αγγείο) με το νερό στο μέρος όπου θα βγει ο «αϊκλείδωνας» και μέχρι να φτάσουν εκεί η πρωτότοκη απαγορεύεται να μιλήσει. Μέσα στο νερό ρίχνουν καρπούς που σημαδεύουν με κριθάρι και γαρύφαλλα, αυτούς τους καρπούς τους βγάζει η πρωτότοκη. Μετά το τέλος του «αϊκλείδωνα» όλες οι ανύπαντρες κοπέλες βάζουν στο στόμα τους «αμίλητο νερό» και πηγαίνουν στα σπίτια τους. Σε όλη τη διαδρομή από τη στιγμή που βάζουν τη στάχτη στα πόδια τους μέχρι τη στιγμή που θα πιουν το «αμίλητο νερό», όποιο αντρικό όνομα ακούσει η κάθε κοπέλα αυτό θα είναι και το όνομα του συζύγου της.
Γαμήλια έθιμα στην Ίο
Στην Ίο την Πέμπτη πριν το γάμο γίνεται το γλέντι του προζυμιού, δηλαδή η τελετή του ζυμώματος των ψωμιών του γάμου. Μετά το ζύμωμα του προζυμιού και αφού τραγουδηθούν παραδοσιακά τραγούδια, ακολουθεί γλέντι. Μετά την τελετή του γάμου είναι απαραίτητο το κέρασμα με παστέλια. Τα παραδοσιακά παστέλια φτιάχνονται από νιώτικο θυμαρίσιο μέλι και σουσάμι. Το έθιμο αυτό αποσκοπεί στο να έχει το νιόπαντρο ζευγάρι μια γλυκιά ζωή.
Στο σπίτι κερνούν τον κόσμο παστέλια, αβγοκαλάμαρα, ξεροτήγανα, μελιτίνια, καλσούνια και τσικουδιά. Ακολουθεί το γλέντι του γάμου με φαγητό, νησιώτικη μουσική, τραγούδια και χορό. Στο τέλος, προσφέρεται ως επιδόρπιο η σάρπη, κρέμα από γάλα στο οποίο προσέθεταν μαγιά για να πήξει.
Βιβλιογραφία
Οθωναίος Θ. (1938) Η Νήσος ίος, 1η εκδ., Αθήνα: Ιωάννου Κ. Γαβαλά.
Σπαρτινού Μ. Γ (2004) ΙΟΣ – Ιχνογραφώντας τη Σχέση του Ανθρώπου με το Περιβάλλον, 1η εκδ., Σύρος: Δήμος Ιητών.
Φραγκούλη Δ. (2002) Νιώτικη Κοινωνία, 1η εκδ edn., Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.
